Kategorie przemocy
W zależności od obszaru wykorzystywanej przewagi, rodzaju podejmowanych działań oraz celu, który sprawca chce osiągnąć, można podzielić przemoc na wiele kategorii i przykładów. Postaram się podać najważniejsze z nich.
Przemoc fizyczna – najbardziej bezpośrednia, brutalna forma przemocy najczęściej wykorzystująca przewagę na polu fizycznym. Jej najbardziej skrajną formą będzie bezpośrednie przekroczenie granic fizyczności drugiej osoby poprzez uderzenia, zadrapania, popchnięcia, ale także oplucie, oblanie płynem itp. Jest to szczególnie alarmująca sytuacja, ponieważ niesie za sobą zagrożenie zdrowia i życia. W obręb przemocy fizycznej wpadają też wszelkie zachowania mające na celu zastraszenie poprzez demonstrację siły, czyli rzucanie, uderzanie i niszczenie przedmiotów na oczach drugiej osoby. Ostatnią kategorią będzie ograniczanie wolności fizycznej poprzez zagradzanie wyjścia, zamykanie w pomieszczeniach, zabierania telefonu.
Ta kategoria dobrze pokazuje elastyczność i nieoczywistość mechanizmów przemocy pod kątem wykorzystywanej przez nią przewagi. Z przemocą fizyczną najczęściej wiąże się przewaga siły, ale zdarza się, że jest ona stosowana przez osoby słabsze fizycznie np. przez kobiety wobec swoich partnerów. Jest to możliwe przy wykorzystaniu braku równowagi np. w sferze kulturowej, kiedy mężczyzna obawia się podjąć fizycznej obrony w obawie przed społecznym potępieniem lub pochopną oceną służb porządkowych.
Przemoc psychiczna – Najczęściej spotykana forma przemocy, ponieważ jest praktycznie fundamentem każdego jej przejawu. Ostatecznie przemoc sama w sobie zaczyna się w polu relacji, która jest zjawiskiem psychicznym, a jej wpływ opiera się o intencjonalnie wywołanie emocji nakierowanych na podporządkowanie się jednej ze stron.
Typowymi przejawami przemocy psychicznej są wyzwiska, krzyki, groźby, poniżanie, ciągła, nieuzasadniona krytyka, wywoływanie poczucia winy. Mniej oczywiste są dążenia mające na celu izolację społeczną, kiedy celem ataku stają się osoby bliskie partnera/partnerki – rodzina i przyjaciele. W ten sposób budowana jest narracja umniejszająca wartość podtrzymywania z nimi kontaktu, co ogranicza dostępne osobie zasoby wsparcia czyniąc ją bardziej podatną na manipulację.
Jedną z bardziej wyrafinowanych form przemocy psychicznej jest gaslighting – zakłamywanie obrazu rzeczywistości, mające na celu podkopanie wiary we własny osąd u drugiej osoby. Przede wszystkim jest to przekonywanie kogoś o tym, co powiedział lub zrobił, jak się zachowywał, mimo że nic takiego się nie wydarzyło lub zostało mocno przekoloryzowane. Jest to rodzaj przemocy szczególnie groźny, ponieważ ciężki do jednoznacznego uchwycenia i udowodnienia, a mogący doprowadzić do poważnych zaburzeń psychicznych.
Przemoc seksualna – zarówno psychiczna – pod postacią dwuznacznych komentarzy i niemoralnych propozycji, ekspozycji na treści pornograficzne, oraz fizyczna – dotykanie wbrew woli, gwałt. Jej wyznacznikiem jest cel seksualnej gratyfikacji u sprawcy.
Ten rodzaj przemocy narusza najbardziej intymne granice, co w pierwszej kolejności generuje olbrzymi wstyd u osoby doświadczającej. Znacząco utrudnia to proces ujawniania przemocy, obrony przed napastnikiem oraz leczenia traumy.
Przemoc ekonomiczna – pieniądze to podstawowa siła napędowa systemu społecznego, w którym żyjemy. Dysproporcje między partnerami na tym obszarze stanowią duże zagrożenie powstania silnej zależności jednej ze stron względem drugiej, co może być wykorzystane do przejęcia nad nią kontroli. O przemocy mówimy, jeśli ogranicza się drugiej osobie w związku dostęp do możliwości spełniania podstawowych potrzeb życiowych poprzez odmowę dostępu do pieniędzy. Jeżeli nierówności w statusie materialnym służą wywoływaniu nacisku i zmuszaniu do określonych zachowań w ramach transakcji finansowych. Jeżeli wydatki jednej ze stron są ściśle kontrolowane i stale poddawane krytycznej ocenie.
Zaniedbanie – forma przemocy mogąca zaistnieć w relacji do osoby w pełni zależnej społecznie, psychicznie lub fizycznie od innych. Będą to osoby niepełnoletnie, niepełnosprawne lub w podeszłym wieku, które wymagają opieki i pomocy w spełnianiu podstawowych potrzeb życiowych. W takiej sytuacji zaniechanie takiej pomocy przez osoby za nią odpowiedzialne jest interpretowane jako przemoc.